logo
Kalendarium
Prolog
1-3 września
4-9 września
10-16 września
Po 17 września
Epilog
Armie
Wojsko Polskie
Wehrmacht
Armia Czerwona
Biogramy
Polska
III Rzesza
ZSRR
Pozostałe
Inne
Galeria
Teksty żródłowe
Słowniczek
Prezentacja
Kontakt

Prolog

Po bezkrwawym zajęciu Austrii (Anschluss) i sukcesie na konferencji monachijskiej w sprawie Czechosłowacji Adolf Hitler wysunął pod adresem Polski żądania, dążąc do przekształcenia jej w państwo satelickie.

Z kolei w ZSRR już od lata 1938 r. poważnie myślano o możliwości uderzenia na Polskę lub wymazania jej z mapy Europy w inny sposób. Zaczęto przygotowywać polityczny grunt tego przedsięwzięcia.


Czerwiec - lipiec 1938

Początek reorganizacji i rozwijania wojsk znajdujących się w okręgach wojskowych położonych nad granicą polską. Okręgi białoruski i kijowski przemianowano na "specjalne", jednocześnie rozbudowując ich instytucje wojskowe i jednostki liniowe


Połowa lipca 1938

Początek formowania grup armijnych w obu okręgach specjalnych, przeważnie na bazie jednego lub dwóch korpusów. Uczyniono z nich samodzielne jednostki operacyjnej nasycone bronią pancerną.

W Kijowskim Okręgu Specjalnym utworzono cztery grupy armijne:

W Białoruskim Okręgu Specjalnym utworzono trzy grupy armijne:


4 października 1938

Rozmowa zastępcy ludowego komisarza spraw zagranicznych ZSRR Władimira Potiomkina z ambasadorem francuskim w Moskwie Robertem Coulodnre. Potiomkin stwierdził wówczas, że nie widzi dla ZSRR innego wyjścia jak czwarty rozbiór Polski.

W tym samy miesiącu ambasador Rzeszy w Moskwie hr. von der Schulenburg, uzgodnił z ludowym komisarzem spraw zagranicznych Litwinowem, iż prasa i radio obu krajów powtrzymają się od krytykowania Hitlera i Stalina. Uzgodnienie to było pierwszym krokiem na drodze do zbliżenia między ZSRR a Niemcami.


24 października 1938

W Grand Hotelu w Berchtesgaden minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop zaproponował w rozmowie z ambasadorem polskim Józefem Lipskim uporządkowanie wszystkich istniejących między Polską a Niemcami punktów spornych. W ośmiopuntktowym programie zażądał:

W zamian Ribbentrop proponował Polsce podobną autostradę, linię kolejową i port na terenie Gdańska, a także gwarancje i przedłuzenie deklaracji o niestosowaniu przemocy na 25 lat, współpracę w sprawie emigracji Żydów z Polski oraz w kwestiach kolonialnych. Niemcy miały także zgodzić się na granicę polsko-węgierską oraz zagwarantować niepodległość państwa słowackiego.

Lipski stwierdził, że włączenie Gdańska do Rzeszy musi przerodzić się w konflikt, obiecał jednak przekazać sugestie niemieckie do Warszawy.


14 grudnia 1938

"Le Matin": Polska powinna bronić się sama


5 stycznia 1939

W drodze powrotnej z Francji minister Józef Beck został przyjęty z wielkimi honorami przez Hitlera w Berchtesgaden. Kanclerz Rzeszy podkreślał wspólność interesów Niemiec i Polski w odniesieniu do Rosji.

Powtórzone zostały żądania z 24 X 1938 r. W zamian Hitler zaoferował zagwarantowanie dotychczasowej granicy zachodniej Polski, a także jej istnienia, jako pożytecznej dla Niemiec bariery przeciw ZSRR.

Beck wyraził jedynie gotowość wyłączenia Gdańska spod protektoratu Ligi Narodów i podporządkowania go zwierzchności polsko-niemieckiej

Była to ostatnia rozmowa Becka i Hitlera


8 stycznia 1939

Narada na Zamku Królewskim w Warszawie, w której udział wzięli: Igancy Mościcki, Felicjan Sławoj Składkowski, Edward Śmigły-Rydz oraz Józef Beck.

Ustalono, że żądania Hitlera należy traktować jako pretekst do całkowitego podporządkowania Polski Nimecom i w związku z tym stanowczo odrzucić.


25-27 stycznia 1939

Wizyta Ribbentropa w Warszawie, rozmowy ze Śmigłym i Beckiem.

Ribbentrop starał się zasugerować, że Polska niepotrzebnie upiera się w sprawie Gdańska, skoro przy pomocy Niemiec będzie mogła dojść do Morza Czarnego. W odpowiedzi Beck stwierdził, iż Polska poważnie traktuje zobowiązania paktu o nieagresji z ZSRR z 1934 r., a swych prawdo Gdańska będzie bronić bez względu na konsekwencje.


4 marca 1939

Ukończono prace nad planem "Wschód" (plan "W"), rozpoczęto przygotowywanie planu "Zachód" (plan "Z")


21 marca 1939

Ribbentrop w rozmowie z Lipskim ponowił żądania wobec Polski - tym razem w formie ultimatum.


23 marca 1939

Po aneksji Kłajpedy przez Rzeszę Polska poczuła się zagrożona z trzech stron - władze polityczne i wojskowe rozpoczęły przygotowania:


30 marca 1939

Ogłoszenie przez rząd subskrypcji Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Wzięło w niej udział około 3 mln osób gromadząc 404 mln zł.


30 marca - 1 kwietnia 1939

Apel ugrupowań opozycyjnych o skupienie wszystkich sił dla obrony państwa wobec zewnętrznego zagrożenia i powołania rządu zaufania publicznego.


31 marca 1939

Przemówienie Neville'a Chamberlaina w brytyjskiej Izbie Gmin. Rząd brytyjski udzielił stronie polskiej jednostronnych gwarancji.

Na wypadek jakichkolwiek działań wojennych, mogących wyraźnie zagrozić niepodległości Polski i które by Rząd Polski uznał zatem za koniecznie odeprzeć przy użyciu swych narodowych sił zbrojnych Rząd JKM będzie się czuł zobowiązany do udzielenia Rządowi Polskiemu natychmiastowego poparcia będącego w jego mocy.

W końcu marca Hitler wydał rozkaz przygotowania planu ataku na Polskę pod kryptonimem Fall Weiss. Wytyczne ogólne przekazano dowódcom poszczególnych broni 3 kwietnia i odtąd nimiecka armia przygotowywała agresję.

Hitler zakładał, że jeśli zaatakauje Polskę, to pomoc Francj i Wielkiej Brytanii nie jest pewna, natomiast jeśli zaatakuje Francję, Polska na pewno przyjdzie jej z pomocą.


6 kwietnia 1939

Polsko-brytyjski układ gwarancyjny

Po dwudniowych rozmowach ministra Becka w Londynie zostało zawarte polsko-brytyjskie porozumienie zobowiązujące obie strony do udzielenia sobie wsparcia w przypadku zagrożenia ich niepodległości.

Niektórzy historycy uważają, że bezpośrednim powodem udzielenia gwarancji brytyjskich była obawa, iż w razie osamotnienia Polska ugnie się pod naciskiem Niemiec; inni uważają, że miał to być krok zniechęcający Hitlera do wywołania wojny.


13 kwietnia 1939

Premier Francji Edouard Daladier oświadczył publicznie, że jego rząd przyjął do wiadomości deklarację polsko-brytyjską oraz potwierdza w całej rozciągłości sojusz francusko-polski.


28 kwietnia 1939

Przemówienie Adolfa Hitlera w Reichstagu.

Przywódca III Rzeszy kreślił plany uzyskania dla Niemiec "przestrzeni życiowej", nazwał twórców i obrońców systemu wersalskiego "podrzegaczami wojennymi" oraz powtórzył "ostateczne" żądania wobec Polski. W kłamliwy sposób przedstawił gwarancje angielskie dla Polski jako zachętej dla niej do zbrojnego wystąpienia przeciw Niemcom w razie konfliktu Niemiec z jakimkolwiek innym państwem, które ze swej strony spowodowałoby przystąpienie Anglii do wojny. Wreszcie wśród histerycznych wrzasków uznał polsko-niemiecką układ o nieagresji z 1934 r. za jednostronnie pogwałcony prez Polskę i wobec tego nieobowiązujący Wypowiedział ponadto niemiecko-brytyjski układ morski z 1935 r.


5 maja 1939

Przemówienie Józefa Becka (zatwierdzone wcześniej przez Radę Ministrów)

Minister spraw zagranicznych omówił znaczenie umowy z Wielką Brytanią oraz zaprzeczył, by stała ona w sprzeczności z polsko-niemiecką deklaracją o nieagresji z 1934 r. Kategorycznie odrzucił żądania niemieckie w sprawie Gdańska i Korytarza, zadając retoryczne pytanie, czy chodzi o swobodę ludności niemieckiej Gdańska, która nie jest zagrożona (...) czy o odepchnięcie Polski od Bałtyku, od którego Polska odepchnąć się nie da. Wreszcie nawiązując do "pokojowej" gry Hitlera Beck stwierdził, że Polska gotowa jest do rzeczowych rozmów z Niemcami pod warunkiem zachowania przez nie pokojowych zamiarów oraz pokojwoych metod postępowania. Podkreślając godność ludzką i narodową jako najpewniejsza podstawę pokojowych działań, powiedział na zakończenie:

Pokój jest rzeczą cenną i porządaną (...), pokój (...) ma swoją cenę wysoką, ale wymierną. My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna: tą rzeczą jest honor.

Przemówieniem tym Beck dał świadectwo, że Polska jest zdecydowana odpowiedzieć siłą na agresję niemiecką.

Zobacz pełny tekst przemówienia


19 maja 1939

Protokół Kasprzycki - Gamelin

Był to dwustronny protokół, który przewidywał, że w razie agresji Niemiec na Polskę lub przeciw jej interesom w Gdańsku francuska armia podejmie działania przy pomocy lotnictwa natychmiast, około trzeciego dnia - działania ofensywne o ograniczonym zakresie, zaś ofensywę przy pomocy sił głównych - w 15. dniu wojny.

Polska zobowiązała się w razie agresji Niemiec na Francję, związać maksimum sił niemieckich.

Protokół miał wejść w życie po podpisaniu polsko-francuskiego układu politycznego (podpisany 4 września 1939)

Protokół cechowała ogólnikowość; Gamelin unikał konkretnych zobowiązań, gdyż nie zamierzał podejmować poważniejszych akcji przeciw Niemcom.

Zobacz pełny tekst protokołu


23-30 maja 1939

Rozmowy polsko-brytyjskie w Warszawie. Nie przyniosły one żadnych konkretnych rezultatów - miały jedynie charakter informacyjny. Politycy brytyjscy nie widzieli w Polsce pełnowartościowego partnera w walce z III Rzeszą - takim partnerem miał być Związek Sowiecki. Delegacja polska, na czele której stał Szef Sztabu Generalnego gen. Wacław Stachewicz, odrzuciła sugestie brytyjskie, aby doprowadzić do porozumienia z ZSRR.


17-21 lipca 1939

Rozmowy polsko-brytyjskie

Gen. William Edmund Ironside zapewnił dowództwo polskie o wsparciu lotnictwa angielskiego w razie ataku Niemiec na Polskę.

Zaczęła się wówczas kształtować koncepcja przyszłej wojny, w której los Polski zależec miał od ostatecznego wyniku zmagań, a nie od zdolności Anglii i Francji do zadania klęski Niemcom w wyniku uderzenia.


19 lipca 1939

Józef Beck:

Chcemy wyczerpać wszystkie możliwości pokojwego rozwiązania problemu Gdańska, jeśli jednak Niemcy obstawać będą przy planie aneksji, Polska będzie się bić, nawet jeśli będzie osamotniona i bez sojuszników. Cały naródw, aż po ostatniego mężczyznę i ostatnią kobietę, gotów jest walczyć o niepodległość Polski, i jeśli mówimy, żę z powodu Gdańska pójdziemy do boju, to bedzie on walką o naszą niepodległość. (...)


23 maja 1939

Tajna narada w kancelarii Rzeszy

Nie możemy oczekiwać powtórzenia się imprezy czeskiej. Nie obejdzie się bez wojny. Naszym zadaniem jest odizolować Polskę. Korzystny wynik izolacji, będzie miał wpływ decydujący.


22 sierpnia 1939

Narada szefów trzech rodzajów sił zbrojnych w Obersalzbergu

Zniszczenie Polski jest naszym pierszym zadaniem. Celem musi być nie dotarcie do jakiejś wytyczonej linii, lecz zniszczenie żywej siły (...) Podam dla celów propagandy jakąś przyczynę wybuchu wojny, mniejsza z tym, czy będzie ona wiarygodną, czy nie. Zwycięzcy nikt nie pyta, czy powiedział prawdę (...) Bądzcie bez litości. Bądźcie brutalni (...) Wojna ma być wojną wyniszczenia.


23 sierpnia 1939

Pakt Ribbentrop - Mołotow

Formalnie był to pakt o nieagresji między III Rzeszą a ZSRR:

Obie umawiające się strony powtrzymają się od wszelkich aktów przemocy (...) wszelkiej napaści na siebie (...)

Tajny protokół dodatkowy rozgraniczał strefy interesów w Europie Wschodniej między ZSRR i Rzeszę:

Zobacz pełny tekst paktu


23 sierpnia 1939

Wprowadzenie przez senat Wolnego Miasta Gdańska godności "głowy państwa", którą objął przywódca NSDAP w tym mieście - Pakt Albert Forster.


25 sierpnia 1939

Układ o wzajemnej pomocy między Wielką Brytanią a Polską

W razie gdyby jedna ze Stron znalazła się w działaniach wojennych w stosunku do jednego z mocarstw europejskich na skutek agresji tego ostatniego (...) druga Strona udzieli bezzwłocznie (...) wszelkiej pomocy i popracia będących w jej mocy.

Zobacz pełny tekst układu


25/26 sierpnia 1939

Atak oddziału niemieckiego z zachodniej Słowacji na polską stację graniczną w rejonie Jabłonkowa na Zaolziu. Następnego dnia wypuszczono personel konsulatu oraz przeproszono Polaków za atak na strażnicę, tłumacząc to niepoczytalnością niemieckiego oficera.


28 sierpnia 1939

Adolf Hitler zażądał korekty granicy na Śląsku


29 sierpnia 1939

Powszechna mobilizacja z kraju odwołana po dwóch godzinach.


31 sierpnia 1939

godz. 12:40

Rozkaz Adolfa Hitlera do ataku na Polskę

godz. 18:30

Ostatnia rozmowa Lipskiego i Ribbentropa

godz. 20:00

Prowokacja gliwicka

godz. 21:00

Radiostacje niemieckie przekazały tekst 16-punktowego ultimatum pod adresem Polski:

Tekst nadano z komentarzem, iż Polska odrzuciła dobrą wolę Niemiec.

Anna Grazi
Sosnowiec 2007