logo
Kalendarium
Prolog
1-3 września
4-9 września
10-16 września
Po 17 września
Epilog
Armie
Wojsko Polskie
Wehrmacht
Armia Czerwona
Biogramy
Polska
III Rzesza
ZSRR
Pozostałe
Inne
Galeria
Teksty żródłowe
Słowniczek
Prezentacja
Kontakt

Wolne Miasto Gdańsk

Wolne Miasto Gdańsk w okresie międzywojennym (Freie Stadt Danzig), było autonomicznym miastem-państwem pod ochroną (protection, nie protectorate) Ligi Narodów. Zostało utworzone 15 listopada 1920 r. na mocy ustaleń traktatu pokojowego kończącego I wojnę światową.

Wolnego Miasta dotyczyły art. od 100 do 108 Traktatu Wersalskiego, który w art. 100 określał przyszłe granice Wolnego Miasta Gdańska, a w art. 105 ustanawiał obywatelstwo Wolnego Miasta Gdańska dla osób tam zamieszkałych. W skład Wolnego Miasta Gdańska wchodziły miasta Gdańsk i Sopot oraz powiaty: Gdańskie Wyżyny, Gdańskie Niziny i Wielkie Żuławy.

Powierzchnia 1893 km2 (bez powierzchni wód portowych), 408 tys. mieszkańców (1934), ilościowo przeważała ludność niemiecka; jedynie około 8% mieszkańców stanowili Polacy. Wolne Miasto Gdańsk miało własną konstytucję, hymn, parlament (Volkstag), będący organem ustawodawczym, oraz Senat, reprezentujący władzę wykonawczą. Kompetencje władz gdańskich były jednakże w wielu dziedzinach ograniczone na rzecz Ligi Narodów (której reprezentantem na terenie WMG był Wysoki Komisarz) i Polski, którą reprezentował Komisarz Generalny Rzeczypospolitej Polskiej. (Wolne Miasto Gdańsk - zgodnie z postanowieniami Konwencji Paryskiej - używało tytulatury "Polski Przedstawiciel Dyplomatyczny"). Językiem urzędowym był język niemiecki.

9 listopada 1920 r. została podpisana konwencja polsko-niemiecka znana jako Konwencja Paryska. Zgodnie z poczynionymi w niej ustaleniami Polska odpowiadała za prowadzenie spraw zagranicznych i ochronę interesów obywateli Wolnego Miasta Gdańska za granicą, prowadzenie kontroli zawieranych umów międzynarodowych oraz rejestr statków pływających pod gdańską banderą. Terytorium Wolnego Miasta zostało włączone do polskiego obszaru celnego. Polska miała zapewnione prawo do bezpośredniego eksportu i importu towarów przez port gdański, posiadania własnej służby pocztowej, telefonicznej i telegraficznej. Uprawnienia te były bojkotowane przez władze Wolnego Miasta Gdańska, które m. in. sprzeciwiały się osiedlaniu Polaków na jego terenie, jednocześnie nie czyniąc w tym względzie przeszkód Niemcom, utrudniały zakładanie polskich firm, przedsiębiorstw oraz towarzystw handlowych, przywóz towarów polskich, zatrudnianie obywateli Polskich i nabywanie nieruchomości. Dla Polaków utworzono także specjalne szkoły "mniejszościowe", utrzymywane przez Senat Wolnego Miasta Gdańska, które stały na bardzo niskim poziomie, m. in. na skutek niskiego poziomu finansowania z budżetu miasta. W odpowiedzi na to Polacy utworzyli własne szkolnictwo, powołując 26 listopada 1921 Macierz Szkolną w Gdańsku. W 1924 Polska otrzymała zgodę Ligi Narodów na założenie wojskowej składnicy tranzytowej i utrzymywanie załogi wojskowej do ochrony składnicy na półwyspie Westerplatte. W 1930 senat, powołując się na korzystne orzecznictwo Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, odebrał Polsce prawo do stacjonowania jej okrętów wojennych w porcie gdańskim. W 1932 stało się to powodem poważnego kryzysu, gdy polski okręt ORP Wicher wymusił prawo do obecności Marynarki Wojennej RP w tym porcie.

W 1933 powstał Związek Polaków w Wolnym Mieście Gdańsku. Po dojściu narodowych socjalistów do władzy w 1933, NSDAP zyskała istotny wpływ na Senat, który zaczął coraz bardziej ograniczać gwarantowane Polsce przez Ligę Narodów uprawnienia. Skutkiem tego było nasilenie antypolskich prowokacji, likwidacja opozycyjnych wobec NSDAP partii politycznych i represje wymierzone w gdańskich Żydów. W 1938 władzę w Wolnym Mieście Gdańsku faktycznie przejęła NSDAP, co nasiliło hitleryzację tego miasta, forsowaną przez czołowych działaczy narodowosocjalistycznych, m.in. Alberta Forstera. Otwarcie organizowano hitlerowskie bojówki paramilitarne i szkolono je.

Sprawa Wolnego Miasta Gdańska, obok konfliktu wokół tzw. korytarza polskiego, stała się koronnym pretekstem do napaści na Polskę i rozpoczęcia II wojny światowej.

1 września 1939 Niemcy dokonały agresji na Polskę, atakiem na składnicę wojskową na Westerplatte i Pocztę Polską w Gdańsku, ogłaszając włączenie Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy (Carl Jacob Burckhardt, Wysoki Komisarz Ligi Narodów, dostał 2 godziny na opuszczenie terenu miasta), przystępując do likwidacji instytucji polskich na jego terenie. W następstwie doszło do represji wobec ludności polskiej, licznych aresztowań i rozstrzeliwania Polaków w masowych egzekucjach m.in. w Piaśnicy Wielkiej. Dla Polaków już 2 września 1939 utworzono obóz koncentracyjny w Stutthof, gdzie wysyłano w celu eksterminacji przedstawicieli polskiej inteligencji (m. in. aktywnych uczestników życia społecznego, gospodarczego, działaczy i członków polskich organizacji). Obóz w Stutthof od 1941 stał się także miejscem kaźni Żydów i przedstawicieli innych narodowości. W wyniku wojny Wolne Miasto Gdańsk przeszło pod administrację prowincji Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Teren Wolnego Miasta Gdańska został dekretem z 30 marca 1945 przyłączony do województwa gdańskiego, a ustawą z dnia 11 stycznia 1949 razem z poniemieckimi ziemiami scalony z nową polską administracją państwową, do czego przesłanką były postanowienia konferencji poczdamskiej z 2 sierpnia 1945 (punkt IXb, suplement nr 1, Berlin 1946, strony 13-20). Postanowienia te nie miały jednak formy umowy międzynarodowej, w dodatku były efektem porozumienia zupełnie innych stron niż te, które podpisały Traktat wersalski, tak więc nie miały mocy zmienić jego postanowień. Przyłączenie do Polski ziem na wschód od Odry i Nysy, leżących przed 1939 rokiem na terytorium Niemiec ostatecznie uznane zostało przez Niemcy na konferencji 2 plus 4 dnia 14 listopada 1990 roku. Traktat ten nie dotyczy jednak obszaru Wolnego Miasta Gdańska, które od 1920 r. nie było częścią terytorium Niemiec, a w latach 1939 - 1945 stało się nią jedynie faktycznie (nie prawnie).

Źródło: wikipedia.pl

Anna Grazi
Sosnowiec 2007